บั้งไฟ อำนาจและทุนวัฒนธรรม: เศรษฐกิจการเมืองของบุญบั้งไฟพนมไพร ในยุคซอฟต์พาวเวอร์และพื้นที่ดิจิทัล
บทคัดย่อ
บทความเรื่องนี้มีวัตถุประสงค์เพื่ออธิบายถึงประเพณีบุญบั้งไฟที่มิใช่เพียงพิธีกรรมขอฝนหรือมรดกทางวัฒนธรรมของชุมชนอีสาน หากเป็น “พื้นที่ทางการเมือง” ที่อำนาจเครือข่ายผลประโยชน์ และอัตลักษณ์ถูกร้อยรัดเข้าด้วยกันอย่างซับซ้อน โดยใช้กรอบคิดการเมืองเชิงวัฒนธรรม (Cultural politics) อุปถัมภ์นิยมและนักการเมืองท้องถิ่น (Patron–client, Local bossism) แนวคิดพื้นที่ทางการเมือง (Political space) และเศรษฐกิจการเมืองของเทศกาลงานบุญ (Political economy of festivals) เป็นฐานในการวิเคราะห์เชิงทฤษฎี บทความชี้ให้เห็นว่า บุญบั้งไฟพนมไพรทำหน้าที่เป็นเวทีที่รัฐ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น นักการเมือง กลุ่มทุน ผู้นำชุมชน และเยาวชน เข้ามานิยามความหมายของ “วัฒนธรรมอีสาน” และ “คนพนมไพรเมืองบั้งไฟ” เพื่อสร้างความชอบธรรมและสะสมทุนเชิงอำนาจในรูปแบบต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นทุนสัญลักษณ์ ทุนทางการเมือง หรือทุนเศรษฐกิจ นอกจากนี้ ยังทำให้เครือข่ายอุปถัมภ์ทางการเมืองปรากฏตัวอย่างเป็นรูปธรรมผ่านการสนับสนุนงบประมาณบั้งไฟ เวทีหมอลำ และการจัดสรรทรัพยากรในงานบุญ ขณะเดียวกัน ประชาชนระดับล่างและเยาวชนก็มิได้เป็นเพียงผู้ถูกครอบงำ หากใช้ประเพณีและพื้นที่ดิจิทัลเป็นยุทธวิธีต่อรองกับรัฐและทุน บทความสรุปว่า การทำความเข้าใจการเมืองท้องถิ่นในอีสานยุคใหม่จำเป็นต้องอ่านเทศกาลและงานบุญในฐานะสนามการเมืองในชีวิตประจำวัน และเสนอให้มีการศึกษาภาคสนามเชิงลึกและการเปรียบเทียบข้ามพื้นที่เพื่อพัฒนาองค์ความรู้ทางรัฐศาสตร์ที่บูรณาการมิติอำนาจ วัฒนธรรม และเศรษฐกิจอย่างครบถ้วนยิ่งขึ้น
บรรณานุกรม
ณรงค์ ภูเยี่ยมจิตรและเกียรติศักดิ์ ลาภสาร. (2563). รัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์ในประเพณีบุญบั้งไฟ. วารสารมหาจุฬานาครทรรศน์, 7(7), 26–51.
นิลวดี พรหมพักพิง, มณีมัย ทองอยู่ และ วิยุทธ์ จำรัสพันธุ์. (2557). การช่วงชิงพื้นที่การเมืองระหว่างรัฐและท้องถิ่น กรณีศึกษาหมู่บ้านผู้ร่วมพัฒนาชาติไทยในภาคอีสาน. Journal of Mekong Societies, 10(2), 131–157.
ปิ่นวดี ศรีสุพรรณ. (2554). การท่องเที่ยวที่มีผลต่อการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างในงานประเพณีบุญบั้งไฟ. วารสารมหาวิทยาลัยศิลปากร, 31(2), 107–117.
ปิ่นวดี ศรีสุพรรณ. (2554). รื้อสร้างประเพณี: การเปลี่ยนแปลงของบุญบั้งไฟในยุคโลกาภิวัตน์. วารสารสังคมลุ่มน้ำโขง, 7(2), 27–48.
พระมหาบุญประสิทธิ์ นาถปุญฺโญ (การัตน์). (2565). การศึกษาวิเคราะห์ประเพณีบุญบั้งไฟในจังหวัดยโสธร. วารสารปรัชญาปริทรรศน์, 27(1), 208–218.
ศิริลักษณ์ สุนทรารักษ์. (2568). ประเพณีบุญบั้งไฟ: การต่อรองกับอำนาจเหนือธรรมชาติของมนุษย์. ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน).
Baker, C., & Phongpaichit, P. (2014). A history of Thailand (2nd ed.). Cambridge University Press.
Bourdieu, P. (1989). Social space and symbolic power. Sociological Theory, 7(1), 14–25.
Cornwall, A. (2002). Making spaces, changing places: Situating participation in development. IDS Working Paper 170. Institute of Development Studies.
de Certeau, M. (1984). The practice of everyday life. University of California Press.
Frey, B. S. (2006). The political economy of cultural tourism: Some aspects. In Theoretical advances in tourism economics.
Gaventa, J. (2006). Finding the spaces for change: A power analysis. IDS Bulletin, 37(6), 23–33.
Hall, S. (1990). Cultural identity and diaspora. In J. Rutherford (Ed.), Identity: Community, culture, difference (pp. 222–237). London: Lawrence & Wishart.
Jeong, S. (2005). Cultural politics and contested place identity. Tourism Geographies, 7(3), 287–313.
Laothamatas, A. (2004). Thailand’s political parties in the age of reform. In Political parties and democracy in Thailand (pp. 201–223). NDI.
Lefebvre, H. (1991). The production of space (D. Nicholson-Smith, Trans.). Blackwell.
Low, S. M. (1996). Spatializing culture: The social production and social construction of public space in Costa Rica. American Ethnologist, 23(4), 861–879.
Négrier, E. (2023). Cultural policies and urban transitions: Green politics and festivalization. City, Territory and Architecture, 10(1).
Ockey, J. (1996). Thai society and patterns of political leadership. Asian Survey, 36(4), 345–362.
Scott, J. C. (1972). Patron–client politics and political change in Southeast Asia. American Political Science Review, 66(1), 91–113.
Street, J. (1997). Politics and popular culture. Cambridge: Polity Press.
Turner, V. (1982). From ritual to theatre: The human seriousness of play. PAJ Publications.
Su, R., Bramwell, B., & Whalley, P. A. (2018). Cultural political economy and urban heritage tourism. Annals of Tourism Research, 68, 30–40.
Walker, A. (2008). The rural constitution and the everyday politics of elections in Northern Thailand. Journal of Contemporary Asia, 38(1), 84–105.
Waterman, S. (1998). Carnivals for elites? The cultural politics of arts festivals. Progress in Human Geography, 22(1), 54–74.
Waskito. (2018). Water festival as a cultural politics of community movement in resistence to hotel corporation and city government in Batu City, Indonesia. South East Asia Journal of Contemporary Business, Economics and Law, 17(5), 20–25.
Williams, R. (1958/2013). Culture is ordinary. In J. McGuigan (Ed.), Raymond Williams (pp. 1–18). London: SAGE.
Webster, N., & Engberg-Pedersen, L. (2002). In the name of the poor: Contesting political space for poverty reduction. London: Zed Books.
